Ở chung khách sạn, mà người Trung Quốc thường gọi là tửu điếm, mới thấy người Trung Quốc thực sự bước vào xã hội thị trường. Đoàn phim Việt Nam khi lấy cơm hộp ai nấy đều mang về phòng, diễn viên Trung Quốc đều ăn ngay tại chỗ ở ngoài hè. Sáng dậy, họ vén ngay rèm để ánh sáng chiếu vào nhà, và nếu viết lách cũng bật ít bóng điện.

Khu trường quay Minh Thanh, Cố cung. Ảnh: Phạm Xuân Hải

Thông thường khách sạn khi rút chìa khoá là điện cũng tắt, nhưng người Việt luôn sáng chế, đút ngay một miếng bìa vào lỗ điện thế là điện sáng bất cứ lúc nào, và khi ra khỏi phòng cứ để sáng choang và cả điều hoà, thậm chí tivi vẫn mở. Người Việt Nam vẫn chưa thực sự bước vào xã hội thị trường. Họ có thể tiết kiệm cái gì của mình, nhưng của công, tiền khách sạn đã mất tiền, cứ việc xài cho đã. Hôm nay võ sư đến huấn luyện cho các diễn viên lịch sử, nhưng 8 giờ 30 sáng, vẫn không thấy học trò nào…

Nông dân làm dịch vụ

Ở Biện Kinh tửu điếm này, nơi chúng tôi sống, muốn vào mạng phải mua thẻ 100 tệ/tháng. Muốn mua sim gọi điện cũng 100 tệ cho 200 phút gọi ở Trung Quốc và vài chục phút về nước, hết tiền là hết cả gọi lẫn nghe. Muốn có hai chìa khoá phòng, nộp 50 tệ. Nước nóng không có từ 12 giờ trưa đến 6 giờ chiều. Hoành Điếm có nhiều khu trường quay và tham quan, vào mỗi khu giá vé từ 80 – 100 tệ. Nơi đây có thể coi là thành phố nhưng chưa có dịch vụ taxi, đi lại thông thường chỉ có xe ba bánh chạy dầu khét lẹt và chậm như rùa do những nông dân phục vụ. Trong cái giá lạnh chừng 0 đến âm 4 độ, họ bịt xe kín như cái ôtô và mặc chiếc áo bông bộ đội xanh dài đến quá đầu gối như thời cách mạng văn hoá. Chợ búa cũng chia rõ ràng, các cửa hàng sang trọng hàng hoá đắt hơn, chợ trời ban đêm rẻ hơn, nhưng chìm ngập trong gió hú và sương mù, cũng gần đó nhiều hàng ăn ngay nóng, cũng của nông dân bán. Nào bánh bao, thịt xiên các loại, cả các loại rau quả và tôm cá xiên nóng hổi và hấp dẫn. Khi bạn ăn xong chủ hàng còn tặng cho một quả chuối. Người Trung Quốc nhẫn nại trong cuộc sống của mình, họ luôn cười trước mọi biểu hiện của khách hàng.

Đã là thị trường phải có người tiêu dùng, và chiếm lấy lòng người tiêu dùng, để móc hết hầu bao của họ mà vẫn vui vẻ, thế mới là bán hàng. Thị trường Trung Quốc cũng có những cao chiêu nhất định, đó là sự kết hợp giữa tiết kiệm năng lượng và tạo cảm giác khâm phục văn hoá và kỹ nghệ Trung Quốc.

Từ trước tôi vẫn thắc mắc tại sao lớp bình dân Trung Quốc lại nấu ăn trên mỗi một cái chảo? Cái chảo này được đun nóng để đỏ lên, đưa thức ăn gì vào cũng chín rất nhanh. Một bữa cơm bình dân sáu món ở miền tây, họ làm xong trong vòng 15 phút, có khi nhanh hơn. Người Trung Quốc từ thượng cổ rất thiếu năng lượng, họ không thể đun bếp dầm dề đến cả vài giờ đồng hồ như người Việt, dù là bếp gas hay bếp điện, bếp củi lại càng không. Nhiều thành phố không có xăng dầu, ôtô chạy bằng khí gas, còn người dân phổ biến dùng xe máy và xe đạp điện. Điều này cũng làm cho thành phố bớt ô nhiễm đi nhiều. Ga tàu, cửa hàng, thang máy hai chiều thường chỉ chạy chiều lên.

Mùa đông cây cỏ khó mọc, nên thịt muối và rau củ muối, phơi khô rất thịnh. Các vùng núi phía tây còn khắc nghiệt hơn, nhiều nơi vẫn không làm nhà vệ sinh và không tắm quanh năm, nhất là các vùng núi giáp Tây Tạng và Tây Tạng. Ôtô khách có thể chạy 1.000km/đêm, nhiều du khách lang thang cứ đêm ngủ trên ôtô, ngày tới thăm một địa phương mới. Từ thượng cổ Trung Hoa đã là một nước đông dân, để có việc làm, có miếng ăn, ai nấy phải lành nghề, hơn nữa có độc chiêu. Những nghề độc chiêu chỉ truyền cho con cháu, vì thế mà gia tộc mới đời đời tồn tại. Người bán hàng ăn sáng ở Hà Nội cho đến ngày ông ta trở về nước, lạc vẫn giòn và thơm như vậy, vị phở, vị mì của người tàu ở bất cứ đâu hàng trăm năm không có gì khác. Đó chính là truyền thống và lòng tự trọng kinh doanh. Viên thuốc bé bằng 1/3 hạt đậu xanh, lại in ba chữ Lục thần hoàn lên trên, cho đến nay vẫn là bí mật của một hiệu thuốc.

Người mẹ Trung Hoa bán hàng ở chợ. Ảnh: Phan Cẩm Thượng

Lòng tin

Ở Hoành Điếm này, tôi thấy mọi người mua táo ở chợ, chùi vào áo rồi ăn cả vỏ một cách ngon lành. Táo tàu ăn cả vỏ rất ngon. Thế nhưng những quả táo tàu xuất sang nước ta lại không thể ăn được như vậy, chúng đã được các thương gia ngâm thuốc bảo quản thực vật, nên ta thường phải ngâm nước lã hồi lâu, và ăn thì gọt vỏ. Nếu như chúng tôi thường không mua táo tàu ở nhà, thì sang đây thỉnh thoảng lại mua chén. Thị trường là như vậy, nó cần hoạt động bởi lòng tin, hình ảnh cô gái má đào Trung Hoa chùi quả táo vào áo và ăn luôn đó là biểu thị của lòng tin. Chỗ nào thiếu lòng tin, thì người ta cần đến sự can thiệp của chính phủ, như vụ sữa trẻ em chẳng hạn. Thị trường và con người trong thị trường cũng phát triển. Nhiều người Trung Hoa có thể chưa vừa lòng với nhiều chính sách nhà nước, nhưng cũng nói rằng hàng Trung Quốc rất tốt. Các diễn viên Trung Quốc ở cùng với chúng tôi, tập tành cả ngày, ý thức nghệ thuật rất chuyên nghiệp, không giống chút nào với diễn viên Việt. Tất nhiên điện ảnh của họ có nhiều mục tiêu vươn lên đỉnh cao sánh với Hollywood, diễn viên đóng bộ phim này thì nghĩ đến bộ phim khác quy mô hơn, đạo diễn nổi tiếng hơn, có thị trường lớn hơn. Chân núi có thể là bộ phim chiếu cho một đài truyền hình địa phương, nhưng đỉnh núi có thể là chiếu cho cả thế giới. Nghệ thuật của chúng ta đang đi ngang, nó đã từng không cần đến khán giả, không biết đến đỉnh cao, cho nên diễn viên có thể vẫn đóng hàng trăm tập phim mỗi năm, nhưng chưa bao giờ ước vọng làm phim cỡ thế giới. Vì thế họ không quá lo học tập, tiến bộ, đạo diễn nào cũng vậy, trường quay nào cũng vậy, kịch bản nào cũng vậy. Bước vào một êkíp và trường quay chuyên nghiệp là một thử thách, mà những ngôi sao cần dẹp bớt chút ánh sáng của mình. Điều mà các diễn viên cho bộ phim Lý Công Uẩn lần này đang va chạm, thử thách, ngay cả với những diễn viên kỳ cựu rất am hiểu văn hoá dân tộc của chúng ta.

Ở Triết Giang đã có mưa tuyết nhẹ. Thoạt tiên là những cơn mưa lạnh ngắt, rồi những bông tuyết nhỏ nối theo mưa rơi xuống cũng tan ngay thành nước. Trời ẩm ướt và rét buốt. Khi cô phiên dịch kêu với anh hàng cơm tàu sao lại để thùng cơm cho người Trung Quốc lên bàn, và cho thùng cơm Việt Nam xuống đất, hôm sau anh ta cười và bảo: Tao đã cho cơm của chúng mày lên bàn rồi, và đây nhé cơm Trung Quốc dưới đất. Thực ra cái bàn rất hẹp, cái nọ lên bàn thì cái kia phải xuống đất thôi.

Phan Cẩm Thượng

(Sài Gòn Tiếp Thị)