Phục trang luôn là vấn đề lớn của phim ảnh, vì nó gắn với con người và hành động. Thế nhưng điện ảnh nước ta đến nay vẫn chưa hề có xưởng may trang phục riêng, mà quay phim nào thì thuê may lần đó. Tất cả đều nghiệp dư, cho đến những phim lịch sử gần đây, và phải dựa vào các xưởng phục trang Trung Quốc là tất yếu.

Diễn viên Phạm Tiến Lộc, trong bộ khôi giáp, vai Lý Công Uẩn. Ảnh: Phạm Xuân Hải

Người Trung Hoa cũng rất nhanh tay trong việc này, họ kiếm bộn tiền từ những đoàn làm phim lịch sử. Trong suốt quá trình làm phim Lý Công Uẩn, hoạ sĩ phục trang Đoàn Thị Tình kiên trì thuyết phục phía bạn không dùng màu đỏ cho một đám cưới truyền thống Việt Nam, phía Trung Quốc nhất định quan niệm đám cưới phải có màu đỏ, không chấp nhận có người mặc áo đen. Giải pháp trung gian của Đoàn lão bà là cho nhân vật người yêu Lý Công Uẩn ngày cưới mặc áo hồng, rồi khoác ra ngoài áo cánh bằng sa thẫm.

Do Bà Đoàn Thị Tình không đi, nên tôi trả lời thay những vấn đề phục trang. Cô hoạ sĩ phục trang Trung Quốc thuyết phục tôi bằng được bỏ cái áo cánh sa đen đó đi. Rồi rất nhiều bộ y phục khác cũng vậy, người Trung Quốc muốn dùng màu sắc rực rỡ, nhiều hoa văn, các chất liệu tơ lụa, trong khi bên ta phần nhiều chỉ dùng màu sắc trầm, ít trang trí, và các loại vải bông, gai. Đây là tập tục văn hoá, hai bên không có cách gì hiểu nhau, nhưng còn vấn đề nữa, chúng ta hoàn toàn không hiểu gì về chất liệu cho trang phục phim, cứ quan niệm vải gai thì thô dày có thể làm cho bộ quần áo cứng cáp, còn lụa thì mềm mại, quá yểu điệu nếu may cho ông tướng. Trái lại, Trung Quốc có những chất liệu lụa chuyên may phục trang phim, cứng và dày, nên các bộ long bào vừa sang vừa có hình khối.

Thời đại nào cũng... bán

Ở Hoành Điếm có hàng trăm xưởng phục trang và cửa hàng cho thuê, bán phục trang điện ảnh. Thứ gì không mua được thì thuê làm, những thợ may không đông, nhưng họ rất nhanh nhạy và có thể chiều theo ý khách, còn chất liệu thì vô vàn, cũng như các phụ kiện may sẵn, như hoa văn các thời đại. Những đoàn làm phim Việt Nam thường thuê một hoạ sĩ thiết kế trang phục trên giấy ở nhà, rồi đem thiết kế sang Trung Quốc đòi hỏi, trong khi các thiết kế lại không vẽ được cấu trúc y phục. Phía bạn đòi hỏi rất rõ, nếu một cô gái mặc ba cái áo, yếm, áo cánh, áo dài, thì phải bóc tách ra từng cái như thế nào, cài khuy dây hay buộc ra sao. Và tôi rất vất vả khi phải giải trình việc này. Trông thấy một người ăn mặc là một chuyện, còn vẽ ra chi tiết như một thợ may thiết kế là chuyện khác. Hoạ sĩ thiết kế của ta dùng rất nhiều tài liệu từ sách Trung Quốc, nhưng trong các sách đó, người Trung Quốc không bao giờ vẽ rõ cấu trúc từng lớp, và mặt nghiêng, mặt sau y phục, nên các bản thiết kế Việt cũng chung chung như vậy. Hoa văn và trang sức là một vấn đề lớn, anh càng vẽ hươu vẽ vượn, “hảo à” – nhưng đưa nhiều tiền đây, làm được tất, chỗ nào không làm được thì cứ đưa hoa văn Trung Quốc vào và nói một tràng dài không hiểu là gì, thế là phải chấp nhận. Riêng thiết kế trang sức và tóc có một hoạ sĩ riêng, anh ta vấn tôi đủ thứ, và mỗi thứ khó khăn, anh ta lại gửi makét về Bắc Kinh chế tạo với giá, ví dụ hơn 1.000 tệ một cái vòng bạc, mà giá ở Hàng Bạc, có lẽ chỉ chừng vài trăm ngàn. Cụ Nguyễn Khôi Nguyên, diễn viên kỳ cựu đóng vai Lý Khánh Văn, không chịu cạo đầu vì cụ còn đóng dở một bộ phim hình sự ở nhà, nên lại tìm mũ sư cho cụ đội. Chúng tôi đã tìm được một tư liệu cổ, nhà sư đội một cái mũ vải có tà trùm xuống quanh vai, hiện nay giới Phật giáo không dùng nữa. Và người làm trang phục quyết định may như thế. Những vấn đề trên cho thấy, khi một đoàn làm phim lịch sử hợp tác hoặc nhờ phía Trung Quốc, cần cử hoạ sĩ sang trước, mua các mẫu vải, ghi chép các loại phục trang có sẵn, căn cứ trên đó hay thiết kế, không thể ngồi nhà vẽ vời dù có đúng lịch sử, thì cũng không kinh tế chút nào. Tất cả các đoàn làm phim cổ trang và lịch sử Trung Quốc quay ở đây, đều tranh thủ mượn, thuê tối đa cái gì có sẵn, chỉ làm rất ít cái mới. Như vậy lại nảy sinh trường hợp, bộ y phục đó, đạo cụ đó bị cho thuê mất, thì cần có ngay phương án thay thế. Tôi cũng phải liều mạng cắt một cái yếm từ một vuông vải trước mặt thợ may Tàu, cô ta cười rúc rích: ôi thế này thì nom dâm quá. Đúng thế đấy, cái yếm rất gợi tình. Và cô hoạ sĩ Hoa cũng thử nó luôn xem ra sao.

Áo giáp Tàu

Áo giáp và long bào là trung tâm của phục trang lịch sử. Long bào chúng ta có thể có vài mẫu, nhưng áo giáp thì tuyệt không, ngoài những hình chạm khắc trên các pho tượng võ sĩ, kim cương. Tôi từng nghe có vài bộ áo giáp thờ trong dân gian nhưng chưa từng trông thấy. Để phục vụ cho phim lịch sử khoa chế tạo áo giáp ở Trung Quốc rất phát đạt. Chúng được làm hoặc như thật cả về chất liệu, hoặc bằng các chất liệu nhẹ thay thế, và giá mỗi bộ có thể lên tới 5.000 tệ hoặc hơn nữa. Ở Phù Dung Viên, Tây An, có những bộ áo giáp chế tạo tinh khéo bằng vải và nhựa giả kim loại, mặc rất nhẹ, nhưng hiệu quả phim ảnh trông như thật. Còn ở Hoành Điếm, áo giáp bằng da, vải đóng đinh, kim loại không thiếu, nên rất nặng. Nếu mặc đủ bao gồm một áo tràng vạt (vạt chéo) bên trong và quần vải nhẹ, một áo dài và dày bằng vải gai, hoặc dạ, gối bông đệm ngực cho nở nang, mũ trụ bằng nhựa ốp các miếng trang trí kim loại, và che tai, che gáy bằng giáp vải đóng đinh, hoặc miếng kim loại, áo giáp chính, toàn thân hoặc bán thân, bao tay và thắt lưng to bản, áo bào. Tổng cộng bộ khôi giáp có thể lên đến 12 cân. Không rõ bộ giáp thật thì nặng bao nhiêu, nhưng diễn viên hiện nay mang riêng bộ giáp 12 cân cũng không đơn giản, và binh khí nếu là đao kiếm kim loại cũng rất nặng, còn mang đao kiếm gỗ thì nhẹ nhưng diễn xuất chưa chắc đã hay. Mặc bộ giáp mà thể hiện được thần thái đã là thành công rồi, nhưng cũng khó đấy.

Mỗi nhân vật chính trong phim cần vài ba bộ giáp, nhân đôi lên cho cả người đóng thế, vì quay phim thường quay song song, nên đầu tư vào áo giáp là rất tốn kém. Ví dụ mới lâm trận là giáp hoàn chỉnh, đánh nhau giáp tơi tả là bộ khác, chứ không thể kéo rách bộ giáp mới được, cứ thế cứ thế... Các đoàn làm phim Việt Nam sẽ dốc không ít tiền vào những nghi lễ mình tự đặt ra. Các đạo diễn Trung Quốc nhắc đến sự thành công của phim Nàng Dae Jang Geum, mà người Trung Quốc gọi là Đại Trường Lệnh, giản đơn, nhưng thể hiện rõ văn hoá Hàn Quốc. Tôi thấy rằng bộ phim này chỉ có ba loại trang phục chính: vua, quan và dân, thay đổi rất ít, rất thống nhất phong cách, khối y phục khi nhiều người đứng cạnh nhau, may và đầu tư đơn giản. Các phim lịch sử của ta bày biện một cách tuỳ tiện về phục trang, hàng trăm bộ khác nhau, đương nhiên là thời gian cho phục trang, tiền may mặc không nhỏ, mà rất dễ bị Trung Hoa hoá.

Phan Cẩm Thượng

(Sài Gòn Tiếp Thị)